Ψυχολόγος Θεσσαλονίκη - Κατερίνα Τζιωρίδου
Το νευροεπιβεβαιωτικό μοντέλο ως προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία απευθύνεται σε όλα τα φύλα, σε έφηβα και νεαρά ενήλικα άτομα, θηλυκότητες, ΛΟΑΤΚΙ+ με διαγνωσμένο ή μη νευροαποκλίνον προφίλ που επιθυμούν να κατανοήσουν καλύτερα τον τρόπο με τον οποίο λειτουργούν, να αναγνωρίσουν τις ανάγκες και τις δυνατότητές τους και να αναπτύξουν τρόπους διαχείρισης των δυσκολιών στο περιβάλλον χωρίς να χρειάζεται να «διορθώσουν» ή να κρύψουν πλευρές του εαυτού τους.
Η θεραπευτική διαδικασία εστιάζει σε ζητήματα που αφορούν τη νευροαποκλίνουσα εμπειρία, όπως η αισθητηριακή ευαισθησία, η συναισθηματική ρύθμιση, η εκτελεστική λειτουργία, η κοινωνική αλληλεπίδραση, η εξουθένωση (burnout), το masking/καμουφλάζ, οι δυσκολίες στις σχέσεις, η αυτοεικόνα και η διαχείριση των απαιτήσεων ενός νευροτυπικού περιβάλλοντος. Η θεραπεία προσφέρει έναν ασφαλή χώρο για να διερευνηθούν αυτές οι εμπειρίες χωρίς παθολογικοποίηση της νευροδιαφορετικότητας και χωρίς την απαίτηση να πρέπει το άτομο να προσαρμοστεί σε συγκεκριμένα στερεότυπα συμπεριφοράς, κοινωνικότητας ή λειτουργικότητας.
Ο όρος νευροδιαφορετικότητα περιγράφει την ιδέα ότι υπάρχουν διαφορετικοί, φυσικοί τρόποι με τους οποίους λειτουργεί ο ανθρώπινος εγκέφαλος και το νευρικό σύστημα. Όπως υπάρχει βιολογική, πολιτισμική και κοινωνική ποικιλομορφία, έτσι υπάρχει και ποικιλομορφία στον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι αντιλαμβάνονται, επεξεργάζονται και ανταποκρίνονται στον κόσμο. Στο πλαίσιο αυτό, χρησιμοποιείται συχνά ο όρος νευροαποκλίνων/ουσα/ον για άτομα των οποίων η νευρογνωστική λειτουργία διαφοροποιείται από αυτό που θεωρείται «τυπική» ή νευροτυπική. Στη νευροαποκλίνουσα εμπειρία μπορεί να περιλαμβάνονται, μεταξύ άλλων, το φάσμα του αυτισμού και η ΔΕΠΥ.
Η νευροδιαφορετικότητα δεν σημαίνει ότι οι δυσκολίες δεν είναι πραγματικές ή ότι δεν χρειάζονται υποστήριξη. Σημαίνει ότι οι δυσκολίες εξετάζονται μέσα στο σύνολο της εμπειρίας του ατόμου και σε σχέση με το περιβάλλον του, αντί να θεωρείται εξαρχής ότι το ίδιο το άτομο αποτελεί το «πρόβλημα».
Για το autistic meltdown, το shutdown και το burnout σε παιδιά και ενήλικα άτομα, διάβασε αναλυτικά εδώ
Το νευροεπιβεβαιωτικό παράδειγμα αποτελεί μια προσέγγιση που απομακρύνεται από την αντίληψη ότι ο στόχος της υποστήριξης είναι να κάνει ένα νευροαποκλίνον άτομο να συμπεριφέρεται όσο το δυνατόν περισσότερο σαν νευροτυπικό. Αντί για την προσαρμογή στην «κανονικότητα» ως αυτοσκοπό, δίνεται έμφαση στην αυτοκατανόηση, την αποδοχή, την αυθεντικότητα, την προσβασιμότητα και την ποιότητα ζωής. Αυτό σημαίνει ότι μια θεραπευτική διαδικασία μπορεί να εξετάσει όχι μόνο «τι δυσκολεύει το άτομο», αλλά και:
Για ένα νευροαποκλίνον άτομο, η συνεχής προσπάθεια να ανταποκριθεί σε αυτές τις προσδοκίες μπορεί να απαιτεί σημαντική ψυχική ενέργεια. Έτσι, πίσω από την εικόνα του ατόμου που «τα καταφέρνει», «είναι κοινωνικό», «είναι ήσυχο και καλό παιδί» ή «τα έχει όλα υπό έλεγχο», μπορεί να υπάρχει εξάντληση, άγχος, αίσθηση ανεπάρκειας, απώλεια επαφής με τις πραγματικές ανάγκες ή έντονο masking. Η προσέγγιση δεν αγνοεί τις δυσκολίες. Αντίθετα, επιδιώκει να τις κατανοήσει χωρίς παθολογικοποίηση της διαφορετικότητας και να αναζητήσει πρακτικούς τρόπους υποστήριξης.
Η νευροεπιβεβαιωτική ψυχοθεραπεία λαμβάνει υπόψη τον τρόπο με τον οποίο η νευροαποκλίνουσα λειτουργία επηρεάζει την καθημερινή ζωή, τις σχέσεις, τη συναισθηματική εμπειρία και την αίσθηση ταυτότητας.
Στη θεραπεία μπορεί να δουλευτούν, ανάλογα με τις ανάγκες κάθε ατόμου:
Κατανόηση του προσωπικού νευροαποκλίνοντος προφίλ, αναγνώριση αναγκών και δυνατοτήτων και ανάπτυξη μιας περισσότερο συμπονετικής σχέσης με τον εαυτό.
Διερεύνηση των τρόπων με τους οποίους το άτομο έχει μάθει να αποκρύπτει ή να καταστέλλει πλευρές του εαυτού του προκειμένου να ανταποκριθεί στις κοινωνικές προσδοκίες, καθώς και του συναισθηματικού ή σωματικού κόστους αυτής της προσπάθειας.
Αναγνώριση συναισθηματικών και σωματικών σημάτων, κατανόηση των παραγόντων που οδηγούν σε υπερφόρτιση και ανάπτυξη εξατομικευμένων τρόπων ρύθμισης.
Κατανόηση αισθητηριακών αναγκών και διερεύνηση πρακτικών προσαρμογών στην καθημερινότητα, στο σπίτι, στις σπουδές ή στην εργασία.
Υποστήριξη σε ζητήματα οργάνωσης, προγραμματισμού, έναρξης και ολοκλήρωσης δραστηριοτήτων, διαχείρισης χρόνου, προτεραιοτήτων και καθημερινών απαιτήσεων.
Διερεύνηση της συσσωρευμένης επιβάρυνσης από συνεχείς απαιτήσεις προσαρμογής, αναγνώριση των ορίων και σχεδιασμός πιο βιώσιμων τρόπων καθημερινής λειτουργίας.
Επεξεργασία δυσκολιών στις φιλικές, οικογενειακές, συντροφικές ή επαγγελματικές σχέσεις, με σεβασμό στους διαφορετικούς τρόπους επικοινωνίας και σύνδεσης.
Διερεύνηση της σχέσης ανάμεσα στη νευροαπόκλιση, το φύλο, τη θηλυκότητα, τη σεξουαλικότητα και άλλες πτυχές της ταυτότητας, ιδιαίτερα όταν αυτές αλληλεπιδρούν μεταξύ τους.
Ενδυνάμωση της ικανότητας αναγνώρισης και έκφρασης αναγκών, καθώς και διαμόρφωση προσωπικών ορίων στις σχέσεις και στα διάφορα περιβάλλοντα ζωής.
Η θεραπεία προσαρμόζεται στο άτομο και όχι το άτομο στη θεραπεία.
Ο ρυθμός, ο τρόπος επικοινωνίας, η δομή των συνεδριών και οι θεραπευτικές παρεμβάσεις μπορούν να προσαρμόζονται στις ιδιαίτερες ανάγκες και προτιμήσεις κάθε θεραπευόμενου ατόμου.
Βασικό μέρος της νευροεπιβεβαιωτικής προσέγγισης είναι η έννοια της αυτιστικής συνηγορίας (autistic advocacy), δηλαδή η ενίσχυση της οργανωμένης προσπάθειας των αυτιστικών ατόμων και συμμάχων τους να προασπίσουν δικαιώματα, αυτονομία, προσβασιμότητα και ισότιμη συμμετοχή στην κοινωνία. Κεντρική ιδέα είναι το «τίποτα για εμάς χωρίς εμάς»: οι αυτιστικοί άνθρωποι συμμετέχουν οι ίδιοι στη διαμόρφωση πολιτικών, υπηρεσιών και αποφάσεων που τους αφορούν.
Βασικές πτυχές της περιλαμβάνουν:
Έτσι, η αυτιστική συνηγορία μετατοπίζει την έμφαση από το «πώς θα αλλάξουμε το αυτιστικό άτομο» στο «πώς μπορούμε να διαμορφώσουμε μια κοινωνία που σέβεται και υποστηρίζει τη διαφορετικότητα».
Η υπηρεσία απευθύνεται σε:
Η ψυχοθεραπεία αποτελεί έναν χώρο όπου δεν χρειάζεται να αποδεικνύεις ότι είσαι «αρκετά λειτουργικό», «αρκετά κοινωνικό» ή «αρκετά φυσιολογικό». Είναι το ασφαλές περιβάλλον που δίνει χώρο στην ενδυνάμωση της αυτιστικής συνηγορίας. Στόχος είναι να δημιουργηθεί ένας ασφαλής και συμπεριληπτικός χώρος για να κατανοήσεις τον δικό σου τρόπο λειτουργίας, να αναγνωρίσεις τι χρειάζεσαι και να αναπτύξεις τρόπους ζωής και σχέσεων που να είναι περισσότερο βιώσιμοι και αυθεντικοί για σένα.
Όχι. Η υπηρεσία απευθύνεται σε άτομα με διαγνωσμένο ή μη νευροαποκλίνον προφίλ, καθώς και σε όσα διερευνούν το ενδεχόμενο να είναι νευροαποκλίνοντα και επιθυμούν να κατανοήσουν καλύτερα τον εαυτό τους.
Σε αντίθεση με τις ευρέως εφαρμοζόμενες συμπεριφορικές/κανονιστικές θεραπείες που εστιάζουν στη διορθωτική τροποποίηση της συμπεριφοράς με στόχο τη συμμόρφωση στα νευροτυπικά κοινωνικά πρότυπα, η νευροεπιβεβαιωτική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία αντιμετωπίζει τη νευροδιαφορετικότητα ως αυθεντική και ισότιμη πτυχή της ανθρώπινης ποικιλομορφίας. Η ευθύνη αφορά το ίδιο το νευροτυπικό περιβάλλον, διαικδικώντας από αυτό να κάνει τις απαραίτητες αισθητηριακές και επικοινωνιακές προσαρμογές ώστε το άτομο να αισθάνεται ότι χωράει αυτούσιο, χωρίς να πιέζεται να χωρέσει σε «νευροτυπικά κουτάκια».
Το masking αναφέρεται στη συνειδητή ή ασυνείδητη προσπάθεια ενός νευροδιαφορετικού ατόμου να αποκρύψει ή να καταστείλει φυσικά χαρακτηριστικά, συμπεριφορές και ανάγκες του, ώστε να ανταποκρίνεται στις κοινωνικές προσδοκίες των νευροτυπικών ατόμων, π.χ. να πιέζεται να διατηρεί βλεμματική επαφή ή να καταστέλλει επαναλαμβανόμενες κινήσεις αυτορρύθμισης.
Είναι εξαντλητικό επειδή απαιτεί συνεχή αυτοπαρατήρηση και έλεγχο των αυθόρμητων αντιδράσεων. Η διαρκής προσπάθεια αποκωδικοποίησης κοινωνικών κανόνων μπορεί να οδηγήσει σε χρόνιο άγχος, συναισθηματική εξουθένωση (burnout), απώλεια της αίσθησης του εαυτού και καθυστερημένη αναγνώριση των πραγματικών αναγκών του ατόμου.
Γνωρίζουμε σήμερα ότι υπάρχει υψηλός συσχετισμός ανάμεσα σε νευροδιαφορετικότητα και ΛΟΑΤΚΙ+ ταυτότητες. Σε αυτές τις περιπτώσεις στη θεραπεία εφαρμόζεται τόσο η επιβεβαιωτική (affirmative) προσέγγιση για ΛΟΑΤΚΙ+ όσο και η νευροεπιβεβαιωτική (neuroaffirmative) για νευροαποκλίνοντα άτομα.
Η υπηρεσία απευθύνεται σε έφηβα άτομα από 11 ετών και πάνω και σε ενήλικα άτομα.
Ναι οι συνεδρίες μπορούν να γίνουν και διαδικτυακά, εφόσον αυτό εξυπηρετεί το ενδιαφερόμενο άτομο.
