Η συζήτηση γύρω από τη νευροδιαφορετικότητα και την έμφυλη ποικιλομορφία έχει αυξηθεί τα τελευταία χρόνια, τόσο στην επιστημονική κοινότητα όσο και στον δημόσιο λόγο. Όλο και περισσότερες έρευνες, αλλά και η καθημερινή κλινική εμπειρία, δείχνουν ότι άτομα στο φάσμα του αυτισμού και/ή άτομα με ΔΕΠΥ (Διαταραχή Ελλειματικής Προσοχής και Υπερκινητικότητας – ADHD) αυτοπροσδιορίζονται πιο συχνά σε σύγκριση με το γενικό πληθυσμό ως τρανς.
Αυτό το εύρημα γεννά εύλογες απορίες. Γιατί υπάρχει αυτή η σύνδεση; Υποβόσκει κάποια βαθύτερη αιτία ή πρόκειται για έναν συνδυασμό παραγόντων; Και κυρίως, πώς μπορούμε να το κατανοήσουμε χωρίς να ακυρώνουμε την εμπειρία των ίδιων των ανθρώπων;
Σε αυτό το άρθρο θα αναλύσουμε με απλά και κατανοητά λόγια, τι δείχνουν οι σύγχρονες έρευνες και για ποιους λόγους υπάρχει αυτός ο συσχετισμός. Στόχος είναι η ενημέρωση, η αποστιγματοποίηση και η ενίσχυση μιας επιβεβαιωτικής στάσης τόσο στην καθημερινή αλληλεπίδραση όσο και στη θεραπευτική πράξη.
Τι Δείχνει η Έρευνα για τη Συσχέτιση Αυτισμού, ΔΕΠΥ και Ταυτότητας Φύλου
Τα μέχρι σήμερα ερευνητικά δεδομένα συγκλίνουν στο συμπέρασμα ότι άτομα στο φάσμα του αυτισμού, άτομα με ΔΕΠΥ ή άτομα που φέρουν και τις δύο διαγνώσεις (AuDHD) φαίνεται να είναι τρεις μέχρι έξι φορές πιο πιθανό να αυτοπροσδιορίζονται ως τρανς σε σχέση με τον γενικό πληθυσμό. Παράλληλα τα τρανς άτομα αναφέρουν υψηλότερα ποσοστά διάγνωσης φάσματος αυτισμού ή/και ΔΕΠΥ.
Η αξιοπιστία του παραπάνω ευρήματος επιβεβαιώνεται μέσα από πολλαπλές έρευνες που καταλήγουν στο ίδιο συμπέρασμα (βλ. βιβλιογραφία). Να σημειώσουμε ότι δεν υπάρχει απολύτως καμία επιστημονική ένδειξη ότι ο αυτισμός ή το ΔΕΠΥ “προκαλούν την εκδήλωση” μιας τρανς ταυτότητας – μια υπόθεση που είναι έτσι κι αλλιώς αυθαίρετη και τρανσφοβική.
Η σύγχρονη προσέγγιση κατανοεί το συσχετισμό νευροδιαφορετικότητας και τρανς ταυτοτήτων ως πολυπαραγοντικό, δηλ. ως αποτέλεσμα πολλών διαφορετικών μηχανισμών που επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο ένα άτομο αντιλαμβάνεται και εκφράζει τον εαυτό του.
3 Βασικοί Παράγοντες που Εξηγούν τη Σύνδεση Νευροδιαφορετικότητας και Ταυτότητας Φύλου
1. Η Αποδόμηση των Κοινωνικών Κανόνων και των Έμφυλων Ρόλων
Τα αυτιστικά άτομα επεξεργάζονται τις κοινωνικές νόρμες με έναν εντελώς διαφορετικό τρόπο. Τα έμφυλα στερεότυπα – όπως η έκφραση φύλου και η συμπεριφορά βάση διπόλου αρσενικό-θηλυκό – αποτελούν κοινωνικές κατασκευές που προσδίδονται στα άτομα από τη στιγμή της γέννησης και καθορίζουν από πολύ νωρίς την αποδοχή ή την απόρριψη. Ένας νευροτυπικός εγκέφαλος απορροφά ασυνείδητα αυτά τα στερεότυπα. Αντίθετα ένας μη-νευροτυπικός εγκέφαλος δεν εσωτερικεύει άγραφους κανόνες με τον ίδιο αυτόματο τρόπο. Πολλά νευροαποκλίνοντα άτομα χρησιμοποιούν την επεξεργασία “bottom-up” (από τη βάση προς την κορυφή). Δεν δέχονται αξιωματικά ότι “επειδή γεννήθηκα με αυτό το σώμα, πρέπει να φοράω αυτά τα ρούχα”. Θέτουν ερωτήματα όπως: “γιατί υπάρχει αυτός ο κανόνας;” “γιατί αυτή η ταμπέλα μου φαίνεται λάθος;” “γιατί πρέπει να μπω σε ένα κουτάκι που δεν με εκφράζει;”. Με άλλα λόγια προσεγγίζουν τα κοινωνικά στερεότυπα για το φύλο πιο κριτικά. Αναρωτιούνται, γιατί υπάρχουν αυτές οι προσδοκίες, τι εξυπηρετούν και κατά πόσο ανταποκρίνονται στη δική τους εμπειρία.
Αυτή η διαφοροποιημένη επεξεργασία είναι χαρακτηριστικό της λειτουργίας του αυτιστικού εγκεφάλου και στην περίπτωση της αντίληψης της ταυτότητας φύλου αποτελεί έναν εναλλακτικό τρόπο κατανόησης της κοινωνικής πραγματικότητας. Μέσα από μια τέτοια επεξεργασία ένα νευροαποκλίνον άτομο θα φτάσει πιο άμεσα στο συμπέρασμα, ότι τα έμφυλα στερεότυπα δεν το εκφράζουν.
2. Masking, Εκτελεστικές Λειτουργίες και Αυθεντική Έκφραση
Ένας δεύτερος σημαντικός παράγοντας αφορά το λεγόμενο masking, μια στρατηγική επιβίωσης κατά την οποία τα νευροαποκλίνοντα άτομα καταπιέζουν (κρύβουν) κομμάτια του εαυτού τους για να ταιριάξουν στις κοινωνικές προσδοκίες των νευροτυπικών. Το masking είναι εξαιρετικά ψυχοφθόρο και οδηγεί συχνά σε βαθιά εξουθένωση (autistic burnout). Για το αυτιστικό άτομο ή το άτομο με ΔΕΠΥ η ενέργεια που απαιτείται για να διατηρήσει το “προσωπείο” της νευροτυπικότητας είναι ήδη τεράστια. Αν σε αυτό προστεθεί και η ανάγκη για “gender masking” (να προσποιείται δηλαδή ένα φύλο που δεν νιώθει), η εξάντληση γίνεται αφόρητη.
Έτσι πολλά αυτιστικά άτομα ή άτομα με ΔΕΠΥ φτάνουν σε ένα όριο όπου συνειδητοποιούν ότι δεν μπορούν (και δεν θέλουν) να κρύβουν άλλο την ταυτότητα τους απλά και μόνο για να συμμορφωθούν στον κόσμο των νευροτυπικών. Αυτό σημαίνει ότι είναι πολύ πιο πιθανό και πολύ πιο συχνό να αναγνωρίσουν και να εκφράσουν την ταυτότητα φύλου τους ανοιχτά. Η αυθεντική έκφραση δεν προκύπτει τόσο επειδή η ταυτότητα είναι διαφορετική, όσο επειδή η πίεση για προσαρμογή γίνεται λιγότερο βιώσιμη.
Με άλλα λόγια η νευροδιαφορετικότητα διευκολύνει την αναγνώριση και την έκφραση μιας τρανς ταυτότητας.
3. Αισθητηριακή Επεξεργασία και Δυσφορία Φύλου
Ένα βασικό χαρακτηριστικό του αυτισμού είναι η αυξημένη αισθητηριακή ευαισθησία. Αυτό μπορεί να περιλαμβάνει έντονες αντιδράσεις σε υφές, ήχους, μυρωδιές ή σωματικές αισθήσεις. Για πολλά τρανς άτομα στο φάσμα, τα ρούχα, οι σωματικές αλλαγές (π.χ. κατά την εφηβεία) και τα φυσικά χαρακτηριστικά που δεν ευθυγραμμίζονται με την ταυτότητα φύλου τους μπορεί να βιωθούν με έντονη, σχεδόν επώδυνη, δυσφορία.
Η δυσφορία φύλου δεν προκαλείται από τον αυτισμό. Ωστόσο, το πώς βιώνεται η δυσφορία επηρεάζεται άμεσα από το νευρικό σύστημα. Ένα άτομο με αυξημένη αισθητηριακή αντίληψη ενδέχεται να βιώνει την αναντιστοιχία ανάμεσα στο σώμα του και την ταυτότητά του πολύ πιο έντονα καθιστώντας την αδύνατο να αγνοηθεί.
Τι Σημαίνει Αυτό για την Ψυχοθεραπευτική Πρακτική
Το σημαντικότερο από όλα στην ψυχοθεραπευτική πρακτική είναι η αναγνώριση και η επιβεβαίωση της εμπειρίας του νευροαποκλίνοντος τρανς ατόμου. Αυτό αποτελεί και την έμπρακτη κατανόηση της σχέσης νευροαπόκλισης και έμφυλης ποικιλομορφίας.
Ιστορικά έχει υπάρξει -και δυστυχώς υπάρχει ακόμη- στο χώρο της ψυχιατρικής η προσβλητική και κακοποιητική στάση, ότι το άτομο “δεν είναι πραγματικά τρανς, αλλά ότι είναι απλά αυτιστικό και έχει μπερδευτεί”. Είναι σημαντικό να τονίσουμε ότι αυτή η στάση είναι αντιεπιστημονική, ξεπερασμένη και τραυματική προς τα τρανς νευροαποκλίνοντα άτομα.
Οι σύγχρονες βέλτιστες πρακτικές, όπως ορίζονται από παγκόσμιους οργανισμούς (π.χ. WPATH – World Professional Association for Transgender Health), τονίζουν κατηγορηματικά ότι η νευροαπόκλιση δεν ακυρώνει σε καμία περίπτωση την ταυτότητα φύλου ενός ατόμου. Αντίθετα, η επιβεβαιωτική προσέγγιση αναγνωρίζει ότι η αυτογνωσία των νευροαποκλινόντων ατόμων είναι βαθιά και σαφής και εκφράζεται με διαφορετικούς τρόπους από ότι των νευροτυπικών ανθρώπων.
Το γεγονός ότι ένας άνθρωπος σκέφτεται και επεξεργάζεται τον κόσμο διαφορετικά, δεν κάνει την αίσθηση του φύλου λιγότερο έγκυρη και αληθινή. Το ακριβώς αντίθετο: Επειδή τα αυτιστικά άτομα ή άτομα με ΔΕΠΥ ή και με τα δύο χαρακτηριστικά (AuADHD) αφιερώνουν πολύ χρόνο αναλύοντας τις εσωτερικές τους καταστάσεις, είναι πολύ πιο σίγουρα και συνειδητοποιημένα για την ταυτότητά τους σε σχέση με τον μέσο πληθυσμό.
Συμπέρασμα: Αποδοχή, Επιβεβαίωση και Νευροεπιβεβαιωτική Ψυχοθεραπεία
Η διερεύνηση της σύνδεσης μεταξύ αυτισμού, ΔΕΠΥ και τρανς ταυτοτήτων δεν αναφέρεται στην προσπάθεια να “εξηγήσει” ή να αποδομήσει την ταυτότητα φύλου ενός ατόμου. Αφορά στην κατανόηση του πώς διαφορετικοί εγκέφαλοι βιώνουν τον εαυτό τους και τον κόσμο γύρω τους.
Ο ρόλος της ψυχοθεραπείας είναι να προσφέρει έναν ασφαλή, νευροεπιβεβαιωτικό (neurodiversity-affirming) και συμπεριληπτικό (LGBTQIA+ affirming) χώρο. Έναν χώρο όπου το άτομο θα μπορεί ελεύθερα να εξερευνήσει τις σκέψεις, τα συναισθήματα και το σώμα του χωρίς να χρειάζεται να φορέσει καμία “κοινωνική μάσκα”. Στο psy4you θα βρεις ένα τέτοιο περιβάλλον και τη σωστή προσέγγιση για να διερευνήσεις ότι έχεις ανάγκη σχετιά από τις ταυτότητες σου. Δες εδώ τρόπους άμεσης επικοινωνίας.
Τελικά, αυτό που έχει μεγαλύτερη σημασία είναι να παραμείνουμε ανοιχτοί στην πολυπλοκότητα της ανθρώπινης εμπειρίας, να ακούμε χωρίς προκαταλήψεις, να σεβόμαστε τον αυτοπροσδιορισμό κάθε ατόμου και να το υποστηρίζουμε στην πορεία του προς μια πιο αυθεντική και βιώσιμη ζωή.
Πηγές και Βιβλιογραφία
Τα δεδομένα και οι κλινικές προσεγγίσεις που αναφέρονται στο παρόν κείμενο βασίζονται σε σύγχρονες έρευνες και τις επίσημες κατευθυντήριες οδηγίες παγκόσμιων οργανισμών υγείας. Παρακάτω παρατίθενται μερικές από τις πιο σημαντικές επιστημονικές πηγές σχετικά με τη διασταύρωση της νευροποικιλομορφίας και της ταυτότητας φύλου:
Επιστημονικές Μελέτες & Άρθρα (Peer-Reviewed)
Warrier, V., Greenberg, D. M., Weir, E., et al. (2020). Elevated rates of autism, other neurodevelopmental and psychiatric diagnoses, and autistic traits in transgender and gender-diverse individuals. Nature Communications, 11(1), 3959.
(Μια από τις μεγαλύτερες μελέτες που επιβεβαιώνει στατιστικά τα αυξημένα ποσοστά αυτισμού σε τρανς και φυλοδιαφορετικά άτομα).
Thrower, E., Bretherton, I., Pang, A. W., Zajac, J. D., & Cheung, A. S. (2020). Prevalence of autism spectrum disorder and attention-deficit hyperactivity disorder amongst individuals with gender dysphoria: A systematic review. Journal of Autism and Developmental Disorders, 50(3), 695-706.
(Συστηματική ανασκόπηση που εξετάζει τη συννοσηρότητα τόσο του Αυτισμού όσο και της ΔΕΠΥ με τη δυσφορία φύλου).
Strang, J. F., Kenworthy, L., Dominska, A., et al. (2014). Increased gender variance in autism spectrum disorders and attention deficit hyperactivity disorder. Archives of Sexual Behavior, 43(8), 1525-1533.
(Μία από τις πρώτες θεμελιώδεις έρευνες που παρατήρησε και κατέγραψε κλινικά τη σύνδεση μεταξύ νευροαπόκλισης και ποικιλομορφίας φύλου).
van der Miesen, A. I., Hurley, H., & de Vries, A. L. (2016). Gender dysphoria and autism spectrum disorder: A narrative review. International Review of Psychiatry, 28(1), 70-80.
(Αναλύει πιθανούς μηχανισμούς, συμπεριλαμβανομένης της δυσκολίας κατανόησης των κοινωνικών κατασκευών και της αυξημένης ενδοδεκτικότητας / αισθητηριακής αντίληψης).
Επίσημες Κατευθυντήριες Οδηγίες (Clinical Guidelines)
WPATH (World Professional Association for Transgender Health). (2022). Standards of Care for the Health of Transgender and Gender Diverse People, Version 8. International Journal of Transgender Health, 23(S1).
(Οι παγκόσμιες κατευθυντήριες οδηγίες (SOC8) που τονίζουν ρητά ότι η νευροαπόκλιση δεν πρέπει να αποτελεί εμπόδιο στην πρόσβαση σε επιβεβαιωτική φροντίδα και ότι τα νευροαποκλίνοντα άτομα έχουν απόλυτη ικανότητα να αντιληφθούν και να εκφράσουν το φύλο τους).
Strang, J. F., Meagher, H., Kenworthy, L., et al. (2018). Initial clinical guidelines for co occurring autism spectrum disorder and gender dysphoria or incongruence in adolescents. Journal of Clinical Child & Adolescent Psychology, 47(1), 105-115.
(Εξειδικευμένες κλινικές οδηγίες για ψυχολόγους και γιατρούς σχετικά με την υποστήριξη εφήβων που ανήκουν ταυτόχρονα στο φάσμα του αυτισμού και διερευνάται η ταυτότητα φύλου τους).
διάβασε επίσης
