Η πατριαρχία δεν ανήκει στο παρελθόν. Από τις κοινωνικές προσδοκίες έως τις έμφυλες ανισότητες εκδηλώνεται κάθε στιγμή στη σύγχρονη ζωή των γυναικών/θηλυκοτήτων[1]. Πώς επηρεάζει τις ζωές τους στην εργασία, τις σχέσεις και την καθημερινότητα;
Τι σημαίνει πατριαρχία στη σύγχρονη καθημερινότητα;
Η πατριαρχία στη σύγχρονη καθημερινότητα δεν είναι μια αφηρημένη έννοια ούτε κάτι που «υπάρχει μόνο στα βιβλία». Ως θεραπεύτρια τη συναντώ ξανά και ξανά μέσα στις ιστορίες που ακούω στο θεραπευτικό δωμάτιο. Είναι η γυναίκα/θηλυκότητα που δουλεύει ισότιμα αλλά αμείβεται λιγότερο και νιώθει ότι πρέπει διαρκώς να αποδεικνύει την αξία της. Είναι εκείνη που, μετά τη δουλειά, κουβαλά σχεδόν μόνη της το βάρος του σπιτιού, της φροντίδας, της συναισθηματικής υποστήριξης της οικογένειας – και αισθάνεται ενοχές όταν κουραστεί. Είναι εκείνη που έρχεται εξουθενωμένη, θυμωμένη, ματαιωμένη στη θεραπεία έχοντας θάψει τις επιθυμίες και τις ανάγκες της.
Η πατριαρχία υπάρχει παντού και δεν είναι αόρατη. Τη βλέπω στις συντροφικές σχέσεις, όταν οι ανάγκες της γυναίκας χαρακτηρίζονται «υπερβολικές», όταν η ίδια σιωπά για να μη θεωρηθεί δύσκολη, απαιτητική ή «υστερική». Η πατριαρχία είναι εκεί παρούσα, όταν οι γυναίκες αμφισβητούν τις εαυτές τους, το σώμα τους, τα όρια τους για να χωράνε στα κουτάκια που τις έχουν στριμώξει οι πατριαρχικές δομές.
Στο σήμερα, η πατριαρχία δεν επιβάλλεται μόνο με φωνές – αν και αυτός εξακολουθεί να είναι ο πιο συνήθης τρόπος (το έχουμε δει να συμβαίνει ακόμη και στη Βουλή των Ελλήνων). Συχνά λειτουργεί σιωπηλά, μέσα από προσδοκίες, ρόλους και εσωτερικευμένες φωνές. Και πολλές φορές, αυτό που φτάνει στη θεραπεία δεν είναι η «πατριαρχία» ως λέξη, αλλά η εξάντληση, το άγχος, η χαμηλή αυτοεκτίμηση.
Κάπου εκεί είναι η στιγμή που αρχίζουμε θεραπευτικά να ξετυλίγουμε το νήμα και να δίνουμε χώρο σε μια πιο δίκαιη, επιβεβαιωτική σχέση της γυναίκας με την εαυτή της.
Πώς επηρεάζει η πατριαρχία την ψυχική υγεία των γυναικών;
Η πατριαρχία βιώνεται ως μια αίσθηση ότι «κάτι κάνω λάθος εγώ». Στις συνεδρίες, πολλές γυναίκες περιγράφουν ένα συνεχή αγώνα να είναι επαγγελματικά ικανές, φιλόδοξες, πετυχημένες και ταυτόχρονα συναισθηματικά πάντα διαθέσιμες, ήρεμες, φροντιστικές. Να αντέχουν πολλά χωρίς να κουράζονται, να βάζουν όρια χωρίς να δυσαρεστούν, να πετυχαίνουν χωρίς να γίνονται «απαιτητικές». Αυτοί οι αντιφατικοί ρόλοι δημιουργούν ένα πρόσφορο έδαφος αέναης ενοχής και μόνιμης πηγής άγχους και αυτοαμφισβήτησης.
Η πατριαρχία καλλιεργεί την ιδέα ότι η γυναίκα είναι υπεύθυνη για τα πάντα: για τη συναισθηματική ισορροπία της σχέσης, για τη συνοχή της οικογένειας, για το θετικό κλίμα στο σπίτι. Όταν εξαντλείται ή θυμώνει, συχνά στρέφει την κριτική προς τον εαυτό της. Στη θεραπεία ακούω γυναίκες/θηλυκότητες να μιλούν για burn out χωρίς να αναγνωρίζουν ότι ζουν μέσα σε ένα σύστημα που απαιτεί διαρκή διαθεσιμότητα και αυτοθυσία.
Η χαμηλή αυτοεκτίμηση δεν γεννιέται στο κενό. Οι γυναίκες έχουν γαλουχηθεί να αμφισβητούν το σώμα τους, τη φωνή τους, τις ανάγκες τους. Η αρνητική αυτοεικόνα ενισχύεται κάθε φορά που η εξουθένωση ερμηνεύεται ως αδυναμία και όχι ως φυσική αντίδραση σε άνισες συνθήκες.
Στην ουσία, αυτό που βιώνουν η πλειοψηφία των γυναικών δεν είναι προσωπική ανεπάρκεια ή αποτυχία, αλλά μια συστημική ανισότητα που έχει ψυχικό κόστος. Στη θεραπευτική διαδικασία, το να μετατοπιστεί το βλέμμα από το «φταίω εγώ» στο «τι κουβαλάω μέσα σε αυτό το σύστημα» είναι συχνά ένα πρώτο, βαθιά ανακουφιστικό βήμα.
Ποια πατριαρχικά στερεότυπα συναντάμε ακόμη στις σχέσεις και την εργασία;
Στις σχέσεις και την εργασία, τα πατριαρχικά στερεότυπα εξακολουθούν να λειτουργούν μέσα από αντιφατικές προσδοκίες που οι περισσότερες γυναίκες/θηλυκότητες βιώνουν καθημερινά. Η κοινωνία περιμένει από τη γυναίκα από τη μία να είναι «καλή μητέρα», δηλ. διαθέσιμη, τρυφερή, πάντα παρούσα. Από την άλλη, όταν είναι φιλόδοξη, διεκδικητική και συνεπής στη δουλειά της, συχνά χαρακτηρίζεται «δύσκολη», «απαιτητική» ή «ψυχρή». Στις συνεδρίες ακούω γυναίκες να παλεύουν να ισορροπήσουν ανάμεσα σε ρόλους που μοιάζουν ασύμβατοι, πληρώνοντας αυτό το τίμημα με ψυχική εξουθένωση και αυτοαμφισβήτηση.
Η πατριαρχία περιμένει από τις γυναίκες να φροντίζουν συναισθηματικά τους συντρόφους, τα παιδιά, τους γονείς, να απορροφούν τις εντάσεις, να προσαρμόζονται. Στο εργασιακό περιβάλλον, όμως, τα ίδια χαρακτηριστικά σπάνια αναγνωρίζονται ως δεξιότητες. Τα «γυάλινα ταβάνια»[2] δεν είναι μόνο εμπόδια ανέλιξης· είναι συνεχείς, σιωπηλές υπενθυμίσεις προς τις γυναίκες ότι πρέπει να προσπαθούν περισσότερο για να θεωρηθούν εξίσου ικανές.
Αυτός ο διαρκής αγώνας αφήνει αρνητικό αποτύπωμα στον ψυχισμό και διαταράσσει βαθιά την ψυχική ισορροπία. Οι γυναίκες εσωτερικεύουν την αίσθηση ότι ποτέ δεν είναι «αρκετές». Η αναγνώριση ότι αυτή η κόπωση δεν είναι προσωπική αποτυχία αλλά αποτέλεσμα συστημικών ανισοτήτων, είναι ένα σημαντικό βήμα προς την αυτοεπιβεβαίωση και την ενδυνάμωση.
Είναι σημαντικό να πούμε ότι η γυναίκα εσωτερικεύει αναπόφευκτα την πατριαρχία καθώς υιοθετεί ασυνείδητα πατριαρχικές αξίες, στερεότυπα και νόρμες που δεν ελέγχει. Αυτό μπορεί να αλλάξει από τη στιγμή που αρχίζει να συνειδητοποιεί ακριβώς αυτό.
Πώς μπορεί μια γυναίκα να αναγνωρίσει και να αποδομήσει αυτά τα μοτίβα;
Το πρώτο βήμα για να αναγνωρίσει μια γυναίκα τα πατριαρχικά μοτίβα που επηρεάζουν τη ζωή της είναι η επίγνωση. Να σταματήσει για λίγο και να παρατηρήσει πότε νιώθει πίεση, ενοχές ή υπερβολική αυτοκριτική. Να αναρωτηθεί ποιοι ρόλοι ή προσδοκίες δεν προέρχονται από την ίδια, αλλά από ένα ευρύτερο σύστημα. Η επίγνωση είναι η αρχή για να καταλάβει σε ποιο βαθμό επηρεάζεται από την πατριαρχία και πώς μπορεί να την περιορίσει.
Η ατομική θεραπεία προσφέρει ένα ασφαλές πλαίσιο σε αυτή τη διερεύνηση. Μέσα στο υποστηρικτικό περιβάλλον της θεραπευτικής σχέσης η γυναίκα μαθαίνει να διαχωρίζει τις δικές της ανάγκες από τις κοινωνικές προσδοκίες, να επεξεργάζεται τα αισθήματα ενοχής και να αναγνωρίζει από που προέρχονται, να αποδομεί τα πατριαρχικά αφηγήματα και να δημιουργεί τα καινούρια δικά της.
Αποδόμηση δεν σημαίνει απόρριψη όλων των ρόλων ή ευθυνών· σημαίνει συνειδητή επιλογή, σεβασμό στα όρια, και αναγνώριση ότι η ψυχική εξάντληση δεν είναι προσωπική αποτυχία, αλλά αποτέλεσμα άκαμπτων συστημικών μοτίβων που ορίζει η πατριαρχία πάνω στα σώματα των γυναικών/θηλυκοτήτων.
Στο psy4you.gr δουλεύουμε συστηματικά προς την κατεύθυνση της αναγνώρισης, της επίγνωσης και της αποδόμησης όλων των καταπιεστικών μοτίβων που έχει προβάλει η πατριαρχία στον ψυχισμό κάθε γυναίκας/θηλυκότητας. Αν νιώθεις ότι αυτά που διαβάζεις σε αφορούν επικοινώνησε μαζί μου για να συζητήσουμε από κοντά αυτές τις θεματικές. Θα με βρεις στα τηλέφωνα 2310 834 652 και 698 802 4386 ή στο info@psy4you.gr.
Συχνές ερωτήσεις
Τι είναι η πατριαρχία με απλά λόγια;
Η πατριαρχία είναι ένα κοινωνικό σύστημα που δίνει περισσότερη δύναμη και προνόμια στους άντρες και επιβάλλει συγκεκριμένους ρόλους και προσδοκίες στις γυναίκες. Δεν αφορά τους ανθρώπους ατομικά, αλλά κοινωνικές δομές.
Υπάρχει πατριαρχία στην Ελλάδα σήμερα;
Ναι, η ελληνική κοινωνία εξακολουθεί μέχρι σήμερα να είναι βαθιά πατριαρχική φορτώνοντας κάθε γυναίκα/θηλυκότητα με προσδοκίες για το πώς πρέπει να ζήσει τη ζωή της.
Πως επηρεάζει η πατριαρχία τις γυναίκες ψυχολογικά;
Μπορεί να προκαλέσει ψυχική εξουθένωση, χαμηλή αυτοεκτίμηση, αίσθημα ανεπάρκειας, ενοχές, καθώς καλούνται οι γυναίκες να ανταποκριθούν σε αντιφατικούς ρόλους.
Πως σχετίζεται η πατριαρχία με τις σχέσεις;
Στις σχέσεις (συμβίωση/γάμος) η πατριαρχία υπάρχει μέσα από προσδοκίες για φροντίδα, υποχώρηση ή θυσία των αναγκών και των επιθυμιών της γυναίκας, ενώ οι άντρες συχνά ενθαρρύνονται να καταλαμβάνουν περισσότερο χώρο ή εξουσία.
Μπορεί η ψυχοθεραπεία να βοηθήσει στην αποδόμηση πατριαρχικών προτύπων;
Ναι. Η ψυχοθεραπεία προσφέρει ένα ασφαλές πλαίσιο διερεύνησης της πατριαρχίας που υφίσταται μια γυναίκα/θηλυκότητα. Μέσα από την αναγνώριση των εσωτερικευμένων πατριαρχικών προσδοκιών αποδομείται σταδιακά η εξουσία της.
[1] Η χρήση των συμπεριληπτικών όρων «γυναίκα» και «θηλυκότητα» αναγνωρίζει ότι οι εμπειρίες φύλου δεν είναι ίδιες για όλα τα άτομα και δεν περιορίζονται αποκλειστικά στο βιολογικό φύλο. Οι όροι αυτοί χρησιμοποιούνται για να συμπεριλάβουν όλες τις γυναίκες, cis και trans, καθώς και άτομα που βιώνουν ή εκφράζουν τη θηλυκότητα, ανεξάρτητα από το φύλο που τους αποδόθηκε κατά τη γέννηση.
[2] Η έκφραση “γυάλινο ταβάνι” (glass ceiling) περιγράφει τα αόρατα εμπόδια των πατριαρχικών ιεραρχιών που συναντά η γυναίκα στην προσπάθεια της να ανελιχθεί σε ανώτερες ηγετικές θέσεις στον εργασιακό χώρο. Στην Ελλάδα εκδηλώνεται κυρίως με υποεκπροσώπηση των γυναικών σε ανώτερες θέσεις, ιδιαίτερα σε επιχειρήσεις, ακαδημαϊκό χώρο και δημόσιο τομέα παρά την αύξηση συμμετοχής σε χαμηλότερες βαθμίδες.
διάβασε επίσης
