Όταν μιλάμε για την ενδυνάμωση των γυναικών δεν αναφερόμαστε απλώς σε ένα ζήτημα ατομικών δικαιωμάτων και ισότιμης μεταχείρησης. Αναφερόμαστε σε κάθε γυναίκα, κάθε θηλυκότητα, κάθε φυλής, κάθε οικονομικής και κοινωνικής τάξης, queer ή μη που προσπαθεί καθημερινά να επιβιώσει μέσα στην πατριαρχία, τα έμφυλα στερεότυπα, τον ρατσισμό, τον σεξισμό, τον μισογυνισμό.
Η ορατή και αόρατη βία, τα γυάλινα ταβάνια, η σιωπή, η αγωνία να αποδείξεις ότι αξίζεις· όλα αυτά συμβαίνουν σε μια βαθιά πατριαρχική κοινωνία που σε εργαλειοποιεί καθημερινά για να παραμένεις “ήσυχη” και “υποτακτική” συμπληρώνοντας την ανάδειξη της υπεροχής του άντρα. Η ενδυνάμωσή σου ως γυναίκα δεν είναι μόνο δικαίωμα, αλλά το όπλο σου για να σπάσεις την πατριαρχία δημιουργώντας όσες περισσότερες ρωγμές γίνεται.
Δεν αρκεί να μιλάμε για την ισότητα· πρέπει να ενώνεις τη δράση σου μέσα από συλλογικές πράξεις απαιτώντας την ισότητα των φύλων στην εκπαίδευση, στη συντροφική σχέση, στην οικογένεια, στον εργασιακό χώρο. Η αναγνώριση και η επιβεβαίωση της δύναμής σου είναι η πιο δυναμική επανάσταση. Όταν ακούς τη φωνή σου, αρχίζεις να ξαναγράφεις την ιστορία σου. “Η ιστορία του αγώνα των γυναικών για ισότητα δεν ανήκει σε καμία μεμονωμένη φεμινίστρια ή οργάνωση, αλλά στις συλλογικές προσπάθειες όλων όσων νοιάζονται για τα ανθρώπινα δικαιώματα” – Gloria Steinem (φεμινίστρια και ακτιβίστρια).
Σήμερα δεν μπορούμε να μιλάμε για το κίνημα του φεμινισμού χωρίς να συμπεριλαμβάνουμε και την έννοια του διαθεματικού φεμινισμού. Ο διαθεματικός φεμινισμός είναι η προσέγγιση που αναγνωρίζει ότι η καταπίεση δεν βιώνεται μόνο με βάση το φύλο, αλλά μέσα από τη διασταύρωση πολλών ταυτοτήτων (φυλή, κοινωνική τάξη, σεξουαλικός προσανατολισμός, αναπηρία, εθνικότητα, θρησκεία, ηλικία).
Τι είναι πραγματικά η ενδυνάμωση των γυναικών
Δύο είναι τα πεδία πάνω στα οποία χρειάζεται να επικεντρωθεί η γυναικεία ενδυνάμωση: το προσωπικό και το κοινωνικό. Το πρώτο αναφέρεται στην ενδυνάμωση που έρχεται μέσα από προσωπική δουλειά που θα κάνει η γυναίκα με την εαυτή της. Το δεύτερο πεδίο, το κοινωνικό, αναφέρεται στις συλλογικές δράσεις και στα δίκτυα αλληλεγγύης. Οι κοινότητες δημιουργούν ασφαλείς χώρους, όπου η γυναίκα μπορεί να παλέψει συλλογικά, αλλά και να ανακτήσει τον έλεγχο της ζωής της, αν προέρχεται από ένα κακοποιητικό περιβάλλον ή/και έχει βιώσει και η ίδια κακοποίηση.
Η πραγματική ενδυνάμωση ωστόσο είναι αδύνατη, αν δεν συνειδητοποιήσει η γυναίκα τον βαθιά πατριαρχικό χαρακτήρα της κοινωνίας, όπου κυριαρχούν η κουλτούρα του σεξισμού και της ανισότητας. Η πατριαρχία επιβάλει στις θηλυκότητες ρόλους και προσδοκίες που την καταπιέζουν, την εργαλειοποιούν, την κάνουν να νιώθει αόρατη. Ο σεξισμός και οι σεξιστικές συμπεριφορές είναι τόσο ισχυρές, διαποτιστικές και μαθημένες από τόσο νωρίς που η εσωτερίκευση και αναπαραγωγή τους από τις ίδιες τις γυναίκες είναι αναπόφευκτη (εσωτερικευμένος σεξισμός[1]). Και αυτός βέβαια είναι ο σκοπός της πατριαρχίας. Να νιώθει η γυναίκα “εκ των έσω” αδύναμη να αντισταθεί, να διεκδικήσει, να αγωνιστεί.
Οι τρεις βασικοί πυλώνες της προσωπικής ενδυνάμωσης
Η ενδυνάμωσή σου ξεκινά αρχικά από μέσα σου και συνδέεται με τρεις βασικές έννοιες: την αυτογνωσία, την αυτοεκτίμηση και την αυτοδιάθεση. Μέσα από αυτές θα νιώσεις δυνατή, θα καταλάβεις ποια είσαι, ποια είναι η θέση που σου δίνει η κοινωνία και τι θέλεις να διεκδικήσεις.
Η αυτογνωσία
Σημαίνει να γνωρίζεις την εαυτή σου, να αντιλαμβάνεσαι τα συναισθήματά σου, τις ανάγκες σου, τις επιθυμίες σου, αλλά και τις αδυναμίες σου, τις δυσκολίες σου. Όταν ανακαλύπτεις ποια πραγματικά είσαι, έχεις τη δυνατότητα να βλέπεις καθαρά τι σου δίνει ευχαρίστηση και ολοκλήρωση και τι σε κρατά πίσω. Η αυτογνωσία σε βοηθάει να δεις πέρα από τα στερεότυπα και τις προσδοκίες που σου επιβάλλονται.
Είναι η εικόνα που έχεις για την αξία σου. Όταν νιώθεις ότι αξίζεις, δε φοβάσαι να σε προστατεύσεις, να βάλεις τα όρια σου, να αντιμετωπίσεις τα εμπόδια με θάρρος. Η αυτοεκτίμηση σου είναι η δύναμη να λες “όχι”, όταν κάτι ή κάποιος παραβιάζει τα όρια σου, τις αρχές σου, τις αξίες σου. Είναι η δύναμη να απαιτείς σεβασμό και ορατότητα.
Η αυτοδιάθεση
Σημαίνει να παίρνεις η ίδια τις αποφάσεις για τη ζωή σου και να αναλαμβάνεις την ευθύνη για αυτές. Η αυτοδιάθεσή σου είναι να έχεις τη δύναμη να επιλέγεις το δρόμο σου ακόμα κι όταν όλοι γύρω σου διαφωνούν, αλλά εσύ κρίνεις ότι είναι το καλύτερο για σένα. Η αυτοδιάθεσή σου είναι να ζεις ελεύθερη όπως επιθυμείς χωρίς να νιώθεις ότι πρέπει να δώσεις αναφορά ή να απολογηθείς.
Η αυτογνωσία, η αυτοεκτίμηση και η αυτοδιάθεση δημιουργούν τις απαραίτητες προϋποθέσεις της ψυχικής σου ανθεκτικότητας και αυτό με τη σειρά του σε κάνει ικανή να αντιπαρατεθείς με κάθε μορφή πατριαρχίας και ταυτόχρονα να χτίσεις τη ζωή σου έτσι όπως εσύ ονειρεύεσαι.
Πατριαρχία και έμφυλα στερεότυπα – Πώς επηρεάζουν τη σκέψη μας
Η πατριαρχία είναι ένα σύστημα εξουσίας και μια συστημική μορφή καταπίεσης που μορφοποιείται μέσα από τις κοινωνικές δομές, δηλ. τους νόμους και τους θεσμούς και ταυτόχρονα διαποτίζει τη ζωή κάθε θηλυκότητας (πεποιθήσεις, προσδοκίες, καθημερινές συμπεριφορές) από τη στιγμή της γέννησης μέχρι το θάνατό της. Η επίδραση αυτή είναι τόσο καταλυτική ώστε να εσωτερικεύεται ασυνείδητα ένας τρόπος σκέψης και βίωσης του εαυτού βαθιά πατριαρχικός. Για τις περισσότερες γυναίκες η πατριαρχία δεν είναι μια θεωρητική έννοια, αλλά μια καθημερινή εμπειρία που μπορεί να εκδηλώνεται με πολλούς τρόπους. Όπως για παράδειγμα:
- Οι γυναίκες έχουν λιγότερες ευκαιρίες στην επαγγελματική σταδιοδρομία από ότι έχουν οι άντρες και πληρώνονται σταθερά λιγότερο από εκείνους.
- Οι γυναίκες έχουν κοινωνικούς ρόλους “κοστούμια” που πρέπει να “φοράνε” από τη στιγμή που γέννιουνται και εφ΄ όρου ζωής, π.χ. να πρέπει να είναι “καλές”, “ήρεμες”, “γλυκές”, “φροντιστικές”, να βάζουν τις ανάγκες των άλλων μπροστά, “να μην προκαλούν”, να μη γίνονται “υστερικές” και λοιπά.
- Οι γυναίκες υπόκεινται σε συνεχή έλεγχο για το σώμα και τη σεξουαλικότητα τους. Δέχονται συνεχώς κριτική για το πώς ντύνονται, για το πότε θα “αποκατασταθούν” και πότε θα κάνουν παιδιά, για το πώς εκφράζουν το φύλο τους (πώς ντύνονται).
- Οι γυναίκες γίνονται συνεχώς θύματα έμφυλης βίας και παρενόχλησης κάθε τύπου (λεκτική, σωματική, συστημική).
- Οι γυναίκες επιτελούν αόρατη εργασία για την οποία δεν αμείβονται και δεν τους αναγνωρίζεται (νοικοκυριό, φροντίδα παιδιών/ηλικιωμένων, συναισθηματική εργασία).
- Οι γυναίκες αμφισβητούνται, δεν ακούγονται, υποτιμώνται συνεχώς σε δημόσιους και επαγγελματικούς χώρους.
Ψυχικές και συναισθηματικές επιπτώσεις της πατριαρχίας
Η πατριαρχική δομή ορίζει ήδη από πολύ νωρίς τους κανόνες βάση των οποίων πρέπει να υπάρχει και να συμπεριφέρεται ένα κορίτσι. Έτσι μεγαλώνει και ενηλικιώνεται εσωτερικεύοντας προσδοκίες άλλων (των αντρών) και περιορισμούς που δεν τους έχει επιλέξει (“δεν πρέπει να είμαι πολύ δυναμική”, “δεν πρέπει να γίνομαι πολύ ενοχλητική”, “πρέπει να έχω στόχο της ζωής μου να κάνω οικογένεια”, “αν κάνω καριέρα δεν θα είμαι μια καλή σύζυγος και μητέρα”).
Οι γυναίκες βιώνουν αυξημένο άγχος, ενοχές και πίεση να τα καταφέρνουν πάντα όλα. Δυσκολεύονται να διεκδικήσουν αυτά που επιθυμούν και αισθάνονται αδύναμες να βάζουν όρια στους γύρω. Μαθαίνουν να ασκούν αυστηρή αυτοκριτική και να υποτιμούν τις δυνατότητές τους. Ζουν μονίμως με μια μη συνειδητή αίσθηση αορατότητας και υποτίμησης.
Πατριαρχία vs ενδυνάμωση Ι – Πώς μπορείς να ενδυναμωθείς κάθε μέρα
Η αναγνώριση και η επίγνωση της πατριαρχίας αποτελεί πηγή αφύπνισης, ενδυνάμωσης και επαναδιεκδίκησης της φωνής σου και της ταυτότητάς σου. Η ενδυνάμωσή σου ξεκινά μέσα από την αναγνώριση και την αποδόμηση των εσωτερικών πατριαρχικών αφηγήσεων που προκαλούν τις φωνές της αυτοαμφισβήτησης, της ενοχής και της υποτίμησης. Δώσε την προσοχή σου σε τρεις βασικούς άξονες: τα προσωπικά όρια, την αυτοφροντίδα και την αυτογνωσία.
Τα προσωπικά όρια
Το να οριοθετείσαι αποτελεί πράξη αυτοσεβασμού και προστασίας του εαυτού σου αλλά ταυτόχρονα και εργαλείο απελευθέρωσης. Τα όρια σε βοηθούν να διαχωρίσεις το “εγώ” από τις καταπιεστικές προσδοκίες και την κοινωνική πίεση που σε βάζει σε ρόλο θύματος και σε θέση υποταγής. Η ικανότητά σου να λες “όχι”, να θέτεις όρια στις σχέσεις σου, στη δουλειά σου, στην οικογένεια σου ενισχύει την αυτοεκτίμησή σου και σπάει την χειραγώγηση που ασκεί η πατριαρχία επάνω σου.
Η αυτοφροντίδα
Η φροντίδα του εαυτού σου είναι μια πολιτική πράξη και ως τέτοια χρειάζεται να τη βλέπεις και να την κάνεις πράξη. Δεν πρόκειται για μια ηδονιστική ή εγωκεντρική πράξη, όπως θα προσπαθήσουν να ερμηνεύσουν οι άλλοι γύρω σου. Πρόκειται για μια βαθιά ψυχολογική ανάγκη που αντιστέκεται στην πατριαρχική κουλτούρα της αυτοθυσίας και της παραμέλησης της ψυχής σου και του σώματος. Επιλέγοντας να φροντίσεις τον εαυτό σου με σεβασμό, συμπόνια και κατανόηση υπερασπίζεσαι την ύπαρξη σου ως ολική και πολύτιμη αποδομώντας τον μύθο της “εθελοντικής σκλαβιάς”.
Η αυτογνωσία
Η αυτογνωσία σου, δηλ. το να ξέρεις ποια είσαι, τι θέλεις, σε τι πλαίσιο έχεις γαλουχηθεί, ποιες είναι οι αξίες σου, τα όνειρα σου, οι επιθυμίες σου είναι ο δρόμος για την απελευθέρωση από τα έμφυλα στερεότυπα που φυτεύει η πατριαρχία στο συνειδητό και ασυνείδητο σου. Μέσα από την ενδοσκόπηση, την αναγνώριση και αποδοχή των συναισθημάτων σου, την αμφισβήτηση των ρόλων που πρέπει “να φοράς” αποκτάς δύναμη να αντιμετωπίσεις το κατεστημένο και να δημιουργήσεις εσωτερικό χώρο για αυτοαποδοχή και αυτοπεποίθηση.
Πατριαρχία vs ενδυνάμωση ΙΙ – Η θεραπευτική διαδικασία
Η θεραπευτική διαδικασία αποτελεί πράξη προσωπικής ενδυνάμωσης. Η ψυχοθεραπεία με άξονα τον διαθεματικό φεμινισμό τονίζει τη σημασία της αναγνώρισης, ότι οι εμπειρίες της καταπίεσης δεν είναι ομοιογενείς· οι γυναίκες βιώνουν την πατριαρχία μέσα από ταυτόχρονες διαστάσεις όπως το φύλο, η φυλή, η τάξη, ο σεξουαλικός προσανατολισμός, η ταυτότητα φύλου και άλλες κοινωνικές ταυτότητες. Αυτή η πολυδιάστατη κατανόηση φωτίζει τη μοναδικότητα κάθε βιώματος και υπογραμμίζει την ανάγκη για εξατομικευμένη και ολιστική θεραπευτική προσέγγιση.
Στη θεραπευτική διαδικασία δίνεται βαρύτητα στην αναγνώριση όλων των ταυτοτήτων που φέρει μια γυναίκα/θηλυκότητα και στην αμφισβήτηση των πατριαρχικών αφηγήσεων. Ενθαρρύνεται να δει από μια άλλη οπτική ότι τα ψυχικά της προβλήματα δεν είναι ατομικές αδυναμίες, αλλά συνέπειες μιας συστημικής καταπίεσης. Μέσα από αφηγήσεις και τεχνικές αναπλαισίωσης της προσωπικής της ιστορίας η θεραπευόμενη επαναπροσδιορίζει τη θέση της ως υποκείμενο και όχι ως θύμα.
Η θεραπεία ενθαρρύνει την εξερεύνηση των πολλαπλών ταυτοτήτων και κατά συνέπεια τις πολλαπλές καταπιέσεις που υφίσταται μια γυναίκα. Για παράδειγμα μια τρανς γυναίκα προσφύγισσα που ζει σε ένα camp της Ελλάδας βιώνει πολλαπλές καταπιέσεις. Ως γυναίκα υφίσταται έμφυλες διακρίσεις, ως τρανς γυναίκα τρανσφοβικές συμπεριφορές και βία, ως προσφύγισσα ρατσισμό, αποκλεισμό και παραβίαση βασικών ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Αυτές οι διασταρυρούμενες ταυτότητες -τρανς γυναίκα, προσφύγισσα- έχουν ως αποτέλεσμα μια πολύπλοκη εμπειρία καταπίεσης που δεν μπορεί να εξηγηθεί και να προσεγγιστεί μεμονομένα. Στην ψυχοθεραπευτική δουλειά χρειάζεται αυτή η γυναίκα να αναγνωρίσει πώς αυτές οι πολλαπλές κατεπιέσεις επιδρούν στην ψυχικής της υγεία και ακεραιότητα. Η πατριαρχία δεν καταπιέζει μεμονωμένα αλλά αλληλεπιδρά με άλλους κοινωνικούς μηχανισμούς καταπίεσης, όπως ο ρατσισμός, η ομοφοβία, η ταξική ανισότητα. Η θεραπευτική προσέγγιση είναι ολιστική και διαθεματική ξεκινώντας από από τη θεραπεία και φτάνοντας στην κοινωνική και πολιτική δράση.
Αν κάτι από όλα αυτά που διαβάζεις σε αφορά και αισθάνεσαι ότι χρειάζεσαι οποιαδήποτε μορφή υποστήριξης, μπορείς άμεσα να επικοινωνήσεις με την ψυχολόγο – ψυχοθεραπεύτρια Κατερίνα Τζιωρίδου. Κάλεσε στο 2310 834 652 ή 698 802 4386 ή στείλε μήνυμα στο info@psy4you.gr. Η ψυχολόγος θα απαντήσει προσωπικά και θα μιλήσει άμεσα μαζί σου.
Μια σύνοψη κλείνοντας
Ενδυνάμωση στην πράξη σημαίνει κάθε γυναίκα, κάθε θηλυκότητα να αναγνωρίσει και να διεκδικήσει την αξία και τα δικαιώματά της εντός μιας πατριαρχικής κοινωνίας που την καταπιέζει συστηματικά. Δεν αφορά μόνο στα ατομικά δικαιώματα, αλλά σε μια ολιστική προσέγγιση που περιλαμβάνει όλες τις θηλυκότητες ανεξαρτήτως φυλής, κοινωνικής τάξης, σεξουαλικού προσανατολισμού ή άλλων ταυτοτήτων, σύμφωνα με τις αρχές του διαθεματικού φεμινισμού. Η ενδυνάμωση προκύπτει σε δύο βασικά πεδία: το προσωπικό και το κοινωνικό. Στο προσωπικό, η γυναίκα δουλεύει μέσα από την αυτογνωσία, την αυτοεκτίμηση και την αυτοδιάθεση, που δημιουργούν την ψυχική ανθεκτικότητα για να αμφισβητήσει και να αντισταθεί σε καταπιεστικά πρότυπα. Στο κοινωνικό, η ενδυνάμωση γίνεται μέσω συλλογικών δράσεων και δικτύων αλληλεγγύης που προσφέρουν ασφαλείς χώρους για μάθηση, υποστήριξη και κοινή δράση.
Η πατριαρχία επιβάλλει στερεότυπα που εσωτερικεύονται και αναπαράγονται, οδηγώντας σε αόρατη βία, έλεγχο, μισογυνισμό και ψυχικές επιπτώσεις, που περιορίζουν τις επιλογές και την αυτονομία των γυναικών. Η θεραπευτική διαδικασία, ειδικά αυτή με διαθεματική φεμινιστική προσέγγιση, αναγνωρίζει και αντιμετωπίζει αυτές τις πολλαπλές καταπιέσεις, επαναπροσδιορίζοντας τη θέση της γυναίκας ως ενεργού υποκειμένου. Η ενδυνάμωση αποτελεί όχι μόνο προσωπική αντεπίθεση αλλά και πολιτική πράξη που, μέσα από την ατομική και συλλογική δράση, ανοίγει το δρόμο για μια κοινωνία με περισσότερη ισότητα, δικαιοσύνη και σεβασμό.
“Η φροντίδα του εαυτού δεν είναι εγωισμός· είναι πράξη αυτοσυντήρησης. Και η αυτοσυντήρηση για μια γυναίκα που ζει μέσα σε ένα σύστημα που την υποτιμά, είναι πράξη πολιτικής αντίστασης” – Audre Lorde (μαύρη λεσβία ποιήτρια και ακτιβίστρια).
[1] Ο εσωτερικευμένος σεξισμός αναφέρεται στις συνειδητές ή ασυνείδητες συμπεριφορές των γυναικών κατά τις οποίες υιοθετούν και αναπαράγουν σεξιστικές αντιλήψεις και στερεότυπα που έχουν μάθει για το φύλο τους.
διάβασε επίσης
